Eudaimonia: Het Stoïcijnse Geluk

Wat is geluk? Waar vinden we geluk?
Net zoals gezondheid is het niet slechts ‘de afwezigheid van ziekte of stoornissen’ en dus is ‘geluk’, ook niet slechts ‘de afwezigheid van negatieve invloeden in het leven’. Geluk is een subjectieve beleving, ervaring want het is voor iedereen anders.
Hoe vaak horen ‘wat een geluk heb je’ omdat iemand een positieve ervaring beleefd, of iemand die met materiële rijkdom wordt geboren ‘wat een geluk heeft die persoon’. Zo werkt het helaas niet. Geluk zit verborgen de kleine dingen en hoe jij deze dingen als persoon ervaart.
Hedonisme stelt: ‘Geluk is de afwezigheid van pijn en negatieve elementen in een persoon zijn leven. Want slechts dan ervaart de mens momenten waar genot en plezier hen prettig gevoel geven.’
De Oude Grieken, Hellenistische visie spreekt over Eudaimonia. Het zou ‘geluk’ betekenen, maar dat is de slechts oppervlakkig. Want wat is geluk? Waar vinden we dat? Eudaimonia verwijst meer naar een vorm van ‘welzijn’, het ontwikkelen en de groei van de mens. Een ‘leven van vervulling’.
Plato en Socrates spraken ook over deze Eudaimonia en de Stoïcijnen die daaruit voortvloeien hebben dit idee verdiept. Maar het stoïcijnse begrip van geluk en Eudaimonia is dan ook weer gebaseerd op aretē wat de ‘morele deugd’ betekent.
Stoïcijnen zijn gericht naar het ontwikkelen van morele deugdzaamheid. Wijsheid, moed, rechtvaardigheid, zelfbeheersing. Deze morele waarden zouden leiden naar het ‘geluk’ wat dan weer betekent ‘het uitvoeren van deugden tot geluk’.

Apatheia

Er is ook een staat die apatheia genoemd wordt, de staat van kalmte waarin negatieve emoties afwezig zijn. Stoïcijnen zagen passie als een emotie. Wij zien passie als iets positief, maar passie is lijden.
Als we denken aan ‘passie’ is dat iets wat we geweldig vinden om te doen, mijn passie is mijn hobby en van mijn hobby kon ik mijn werk maken. Dat is toch een passionele job. Maar stel nu dat je die job niet meer kan uitoefenen, dan ga je lijden. Je bent gehecht aan de hobby, de job, het geld, je hele levenswerk stopt. Maar is dat zo?

Apatheia is een staat van ‘zijn’, die een emotionele stabiliteit creëert.

Eudaimonia is aretē en apatheia als het geluk te bereiken door gemoedsrust en een emotionele stabiliteit te ervaren in combinatie met morele deugd. Het is het hoogste pad dat een mens kan nastreven. Dat klinkt in theorie heel mooi, maar de uitvoering is niet gemakkelijk.
Want hoe kan je gelukkig zijn ervaren als je onrecht ervaart, gekwetst bent of als het ‘noodlot’ je treft? Het is alleszins geen gemakkelijke ervaring in het fysieke bestaan.
Maar ‘geluk’ en ‘eudaimonia’ zijn niet hetzelfde.

Wat is het verschil tussen geluk en Eudaimonia?

Het zijn twee verschillende ervaringen waar wij als mens ons in kunnen ontwikkelen. Geluk ervaren is niet het ‘plezier’ ervaren, ‘plezier’ is slechts een tijdelijke vorm van een emotie, een die we ervaren als we iets doen dat we leuk vinden. Het is vergankelijk en eindigt nadat de activiteit is beëindigd. Het wordt veroorzaakt door onze hersenen die dopamine vrijgeven. Dat werkt net zoals een verslaving. We hebben steeds sneller en vaker ‘honger’ (om die dopamines op te wekken door de activiteit).
Staan we er ooit bij stil dat we, wanneer we de eerste keer iets nieuws proberen het een geweldige emotie oplevert, maar dat dit nooit meer hetzelfde is als voor de tweede keer die activiteit uitvoeren?
Een kind dat voor de eerste keer naar de kermis in de draaimolen gaat, vindt dat beangstigend maar tegelijkertijd ook spannend, vreemd, maar meestal genieten kinderen er wel van.
Dan gaan ze keer-op-keer in die draaimolen, elke keer beleven ze dat anders. Ze willen erin, maar niemand zal zeggen waarom en hoe ze dat ervaren. Ze vinden het leuk, plezierig…
Een eerste liefde zal nooit hetzelfde gevoel geven als een tweede liefde. Want we hebben reeds een ‘ervaring’ gehad. Of die ervaring nu positief of negatief is geweest maakt niet uit, de mens is simpelweg geneigd de ‘vergelijking’ te maken. Want onze herinnering zegt ons dat…

Wat is vervulling?

Een leven van ‘vervulling’ betekent moeilijke perioden doorstaan waar opoffering noodzakelijk is. Een overtuiging hebben dat een gevoel van betekenis geeft. Wat is dan betekenis geven? Een betekenis geven aan een handeling is ‘iets doen dat verbonden is aan waarden’ en ‘waarden zijn dat wat moreel goed is’.
Een zinvol leven en een betekenis dat is niet altijd door op onszelf gericht te zijn maar even buiten jezelf staan en het groter en ruimer te zien. Het is een ‘verbinding’ aangaan. Die verbinding kan op verschillende manieren tot stand gebracht worden. Een glimlach toveren op het gezicht van een kind dat huilt, dat hebben we allemaal al gedaan.
We hebben het kind getroost, we hebben het kind laten voelen dat het niet alleen staat. Een klein gebaar, maar welk gevoel gaf het je? Dat antwoord is de betekenis van je handelen geweest.

Hetzelfde geldt voor een oude vrouw die je op straat ziet lopen, een vrouw met twee zware boodschappentassen. Je stopt en helpt haar de boodschappen te dragen of neemt haar mee in de auto en zet haar thuis netjes af.

Wat doet dat met het gevoel van de vrouw en wat doet dat met jouw gevoel? Beide partijen ervaren dat anders. Ook dat is een betekenis.
Hedonisme en eudaimonia, de afwezigheid van pijn en jezelf comfortabel voelen maar is dat groei? Is dat ontwikkeling? Is dat een betekenis op zich?
Eudaimonia vraagt iets meer inspanning van de mens. Want er komt opoffering bij kijken, een moeilijke weg is er een met betekenis, een strijd, een potentiële ontwikkeling.
Ons levensdoel bereiken is de ontwikkeling van de betekenis die we geven aan ons leven. Morele deugden als aretē, en gelijkmoedigheid, apatheia geeft ons eudaimonia. De lijdensweg van Jezus, de passie.

Ontdekken van jezelf, je kernwaarden, dat wat voor jou belangrijk is, maar vooral wat van betekenis is.
Daar moeten we dan ‘actief’ aan werken. Dat gaat met vallen en opstaan, maar ook met zelfreflectie.
Het is dan wanneer we de echte waarden uitdragen, dat we een ‘vervulling’ bereiken. Ongeacht wat de externe wereld ervan denkt.
Het gaat om wie jij bent als persoon en wat jouw levensvisie, missie en doelstelling is.